ΠΑΝΔΗΜΙΕΣ:  Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΚΑΡΑΝΤΙΝΑΣ

ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Οι μολυσματικές ασθένειες έχουν απειλήσει την ανθρωπότητα πολλές φορές στο παρελθόν. Πολλές αντιμετωπίσθηκαν με επιτυχία, κάποιες άλλες όμως εξαπλώθηκαν σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων, δημιουργώντας επιδημίες, με παλαιότερη καταγεγραμμένη να θεωρείται ο Λοιμός των Αθηνών το 430 Π.Χ. που σκότωσε 75.000 έως 100.000 ανθρώπους, το 25% του πληθυσμού της πόλης [1]. Κάποιες από αυτές τις επιδημίες διασκορπίστηκαν γρήγορα σε άλλες χώρες ή/και ηπείρους, δημιουργώντας πανδημίες [2], μια κατάσταση ιδιαίτερα καταστροφική λόγω της εκτεταμένης θνησιμότητάς της και του τεράστιου κοινωνικού και οικονομικού αντίκτυπου. Από τις πιο σημαντικές πανδημίες είναι ο 'Μαύρος Θάνατος' κατά τη διάρκεια του 14ου αιώνα που εξάλειψε το ένα τρίτο του ευρωπαϊκού πληθυσμού [3], η πανδημία γρίπης του 1918 (γνωστή και ως Ισπανική γρίπη), με αριθμό θανάτων περίπου στα 20 εκατομμύρια [4] και η τρέχουσα πανδημία του HIV/AIDS, η οποία μέχρι στιγμής έχει σκοτώσει περίπου 30 εκατομμύρια ανθρώπους [5].

Η μελέτη των εκατοντάδων ιστορικά τεκμηριωμένων μολυσματικών ασθενειών και ιδιαίτερα των μεγάλων πανδημιών υπογραμμίζει κοινά χαρακτηριστικά που καθορίζουν την εξάπλωση αυτών των ασθενειών. Αυτά σχετίζονται με την ανθρώπινη κινητικότητα, τους παράγοντες ευπάθειας του υποκειμένου και τη φτώχεια / κοινωνική ανισότητα [6]. Είναι ιδιαίτερα η ανθρώπινη κινητικότητα ο κρίσιμος εκείνος παράγοντας που έχει αλλάξει δραστικά τα τελευταία 200 χρόνια, επηρεάζοντας την πορεία οποιασδήποτε εμφανιζόμενης ή επανεμφανιζόμενης πανδημίας. Και αυτό γιατί κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων, ο ανθρώπινος πληθυσμός έχει αυξηθεί 7 φορές και η κινητικότητα, με τη βοήθεια της σύγχρονης αεροπορίας, έχει αυξηθεί κατά 1000 φορές. Είναι σημαντικό να πούμε ότι το ήμισυ αυτών των αυξήσεων έχει σημειωθεί κατά το τελευταίο μισό του αιώνα μας [7]. Είναι φυσικό ότι ακριβώς αυτό, η κίνηση των ανθρώπινων ξενιστών ή των φορέων ή των δεξαμενών μολύνσεων, είναι ένας από τους πρώτους στόχους των μέτρων ελέγχου σε κάθε εκδήλωση μιας ασθένειας.

ΜΕΤΡΑ ΕΛΕΧΓΟΥ ΜΟΛΥΝΣΗΣ

Ο έλεγχος της μόλυνσης αφορά παράγοντες που σχετίζονται με την εξάπλωση μιας λοίμωξης, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης (υγιεινή, καθολικές προφυλάξεις, απολύμανση / αποστείρωση, επιτήρηση και έρευνα), της παρακολούθησης (διάδοση της λοίμωξης) και της διαχείρισης (έλεγχο) της λοίμωξης. Ο γρήγορος χρόνος απόκρισης και η ενημέρωση του κοινού έχουν ζωτική σημασία.

Σε περίπτωση εκδήλωσης μιας ασθένειας, απαιτούνται ακραία μέτρα ελέγχου που αφορούν την κοινωνική απομάκρυνση: κλείσιμο σχολείων, κλείσιμο χώρων αναψυχής και χώρων μαζικής συγκέντρωσης, αυτό-απομόνωση (εθελοντική παραμονή στο σπίτι και περιορισμό των κινήσεις εκτός), cordon sanitaire (περιορισμός της μετακίνησης ανθρώπων προς ή από καθορισμένη γεωγραφική περιοχή, όπως χώρα, περιοχή, κοινότητα), απομόνωση (περιορισμός της μετακίνησης ασθενών, μέτρο που εμφανίστηκε ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.) και καραντίνα (περιορισμός της κυκλοφορίας ανθρώπων και αγαθών, ανεξάρτητα από το αν είναι άρρωστοι ή όχι).

 

Η καραντίνα είναι το πιο ακραίο μέτρο ελέγχου της μόλυνσης. Φαίνεται να εμφανίζεται για πρώτη φορά στη Βενετία κατά τα χρόνια του Μαύρου Θανάτου (1348-1359) και προέρχεται ετυμολογικά από την βενετική λέξη «quarantena», που σημαίνει «σαράντα ημέρες» [8], η περίοδος των 40 ημερών της απομόνωσης των πλοίων και των ανθρώπων που βρίσκονταν κοντά στα νησιά του λιμανιού. Έκτοτε, η πρακτική της καραντίνας έχει ασκηθεί εκτεταμένα σε πληθυσμούς που προσβλήθηκαν από λέπρα, σύφιλη, κίτρινο πυρετό και χολέρα, καθώς και διάφορες μολυσματικές ασθένειες.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΚΑΡΑΝΤΙΝΑΣ

Η χρήση προστατευτικών μέτρων κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας και ιδιαίτερα της καραντίνας έθεσε συχνά ζητήματα δικαιωμάτων προσωπικής ελευθερίας και ζητήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητά της. Εκτός από τις προφανείς σοβαρές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις που έχει, η χρήση της στο παρελθόν έχει συχνά ξεκινήσει πρακτικές αποκλεισμού που μπορούν να οδηγήσουν σε φόβο, στιγματισμό και διακρίσεις απέναντι σε συγκεκριμένους πληθυσμούς. Επιπλέον, υποστηρίζεται ότι έχει μακροχρόνιες αρνητικές ψυχολογικές επιπτώσεις.

Σύμφωνα με τον κώδικα δεοντολογίας της Αμερικανικής Ιατρικής Ένωσης η χρήση της καραντίνας μπορεί πράγματι να δημιουργήσει σύγκρουση μεταξύ του δικαιώματος αυτοδιάθεσης του ασθενούς και της ευθύνης της δημόσιας υγείας [9]. Ωστόσο, μετά από προσεκτική αξιολόγηση της κατάστασης και όταν πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις, το ιατρικό επάγγελμα σε συνεργασία με τους υπαλλήλους της δημόσιας υγείας δικαιολογεί τη χρήση της απομόνωσης ως προληπτικού μέτρου και προχωρά με σαφώς καθορισμένα βήματα και δεοντολογικές ευθύνες [10]. Η αποτελεσματικότητα αυτού του ακραίου μέτρου έχει επικριθεί όταν δεν χρησιμοποιηθεί αρκετά έγκαιρα ή όταν, λόγω της έλλειψης επαρκών επιδημιολογικών δεδομένων, γίνεται σε μεγάλη κλίμακα και όχι σε επιλεκτική βάση [11]. Εντούτοις, τα επιδημιολογικά δεδομένα από τις μεγάλες πανδημίες των τελευταίων 500 ετών και ιδιαίτερα τις επιστημονικές μελέτες όσον αφορά στην εκδήλωση του SARS το 2003 τόσο στην Κίνα [12, 13] όσο και στον Καναδά [14], έχουν δικαιολογήσει πλήρως τη χρήση της.

Δυστυχώς, η χρήση ακραίων μέτρων, όπως η καραντίνα και η απομόνωση, τροφοδοτούν το φόβο και την ανησυχία του γενικού πληθυσμού. Και αυτό μπορεί εύκολα να προκαλέσει φαινόμενα στιγματισμού και διακρίσεων. Τα πρόσφατα παραδείγματα SARS μας έδειξαν πόσο γρήγορα ο φόβος εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την κοινότητα και οδήγησε στον στιγματισμό του ασιατικού πληθυσμού [15] ή πόσο εύκολα οι Ινδιάνοι της Αμερικής στιγματίστηκαν όπως υποδηλώνει και η ονομασία «Νόσος των Navajo» κατά τη διάρκεια της επιδημίας Hantavirus των ΗΠΑ το 1993 [16] . Όσον αφορά το θέμα του στιγματισμού, τα πράγματα γίνονται ακόμη χειρότερα, όταν ο φόβος της κοινωνικής περιθωριοποίησης και στιγματισμού μπορεί να προκαλέσει στους πληγέντες την άρνηση των πρώιμων κλινικών συμπτωμάτων, μια περίπτωση που αργότερα μπορεί να δικαιολογήσει τον περαιτέρω στιγματισμό [17].

 

Η εκτεταμένη περίοδος απομόνωσης έχει αποδειχθεί ότι συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα αρνητικών ψυχολογικών επιδράσεων (και συμβάλλει στη μη συμμόρφωση). Μελέτες σε πληθυσμό 30.000 ατόμων που βρίσκονταν σε καραντίνα στο Τορόντο το 2003 δείχνουν ακριβώς αυτό. Συνήθεις συναισθηματικές αντιδράσεις κατά τις ημέρες της καραντίνας ήταν ο φόβος, η απομόνωση, η μοναξιά, η κατάθλιψη, η χαμηλή διάθεση, η ευερεθιστότητα, η αϋπνία, η σύγχυση και το άγχος. Το πιο σημαντικό ήταν η πλήξη. Σε μία μελέτη [18], το 5% ανέφερε αυξημένο άγχος το οποίο τους έκανε να θέλουν να σπάσουν την καραντίνα, το 19% ανέφερε ότι η παρουσία άλλων στο νοικοκυριό προσέθεσε στο άγχος (γεγονός που μπορεί να εξηγήσει την ξαφνική αύξηση των αιτήσεων διαζυγίου στην Κίνα κατά τη διάρκεια της σημερινής πανδημίας του SARS CoV-2) και το 68% επηρεάστηκε από το στίγμα (ανεπιθύμητη προσοχή, γελοιοποίηση, αποφυγή και απόσυρση προσκλήσεων από κοινωνικές εκδηλώσεις). Σε άλλη μελέτη [20], μόνο το 38,4% ανέφερε συμμόρφωση με όλες τις απαιτήσεις των νοικοκυριών και συνολικά το 45,9% δεν συμμορφώθηκε με την καραντίνα. Και στις δύο μελέτες εξέχουσες ανησυχίες (και λόγοι μη συμμόρφωσης) ήταν ο φόβος της απώλειας εισοδήματος και της απόκτησης καθημερινών αναγκών. Μια πρόσφατη ανασκόπηση της βιβλιογραφίας η οποία συνόψισε ευρήματα πολυάριθμων μελετών σχετικά με τις ψυχολογικές συνέπειες της καραντίνας επιβεβαίωσε τα αποτελέσματα αυτά στις περισσότερες μελέτες [21].

 

Αναμφισβήτητα, ο ακούσιος περιορισμός των ανθρώπων έχει ισχυρό αντίκτυπο στη ζωή των ανθρώπων, αλλά πόσο δικαιολογείται να μιλάμε για μακροχρόνιες ψυχολογικές βλάβες; Να μιλάμε για συμπτώματα που σχετίζονται με το μετατραυματικό άγχος; (και εδώ είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι αποκλείουμε το ιατρικό προσωπικό που μπορεί να αντιμετωπίζει το θάνατο σε καθημερινή βάση στην εργασία του κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας και ενδεχομένως να πρέπει να τεθεί σε καραντίνα κάποια στιγμή). Πρέπει να εξετάσουμε βαθύτερα την ίδια τη φύση των μολυσματικών ασθενειών, προκειμένου να βρούμε την απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα.

ΜΟΛΥΣΜΑΤΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Οι μολυσματικές ασθένειες φαίνεται να έχουν ένα ισχυρό ψυχολογικό αντίκτυπο. Και αυτό έχει λίγο να κάνει με το ποσοστό θνησιμότητάς τους, αν και ευθύνονται για το ένα τρίτο (26%) των ετήσιων θανάτων παγκοσμίως [22] (15 εκατομμύρια θάνατοι ετησίως δηλαδή, από τους 56 εκατομμύρια θανάτους στον παγκόσμιο πληθυσμό των 6,2 δισ). Άλλες ασθένειες όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις έχουν υψηλότερο ποσοστό, 31%, προκαλώντας 17,8 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, όμως οι άνθρωποι δεν φαίνεται να δείχνουν τον ίδιο φόβο και άγχος, όπως συμβαίνει με τις μεταδοτικές ασθένειες. Γιατί αυτό?

Μία εξήγηση θα μπορούσε να είναι ότι η προηγούμενη εμπειρία του ανθρώπου από τις προηγούμενες θανατηφόρες επιδημίες έχει αφήσει βαθιά χαραγμένο στον ψυχισμό του ένα τεράστιο φόβο μολύνσεων, έχει δημιουργήσει μια αυτόματη αντανακλαστική απάντηση σε αυτό το είδος απειλής, έναν «πανικό των μικροβίων» [23], έναν έντονο φόβο της μόλυνσης που εκδηλώνεται με αποφυγή, ακραίες προφυλάξεις, φόβο της σύλληψης της νόσου και συχνά, έλλειψη σεβασμού των θυμάτων αυτής.

Σε μια κατάσταση όπως μια πανδημία που έρχεται όλο και πιο κοντά στο σπίτι μας μέρα με τη μέρα, αυτός ο πανικός γίνεται, δικαιολογημένα, κυρίαρχος. Το ένστικτό μας για επιβίωση μας υποχρεώνει να κάνουμε κάτι γι' αυτό, να αποκτήσουμε τον έλεγχο αυτής της απειλητικής για τη ζωή μας κατάσταση. Κάτω από την πίεση και το άγχος, που συχνά τροφοδοτούνται από την παραπληροφόρηση (ή την έλλειψη αυτής), οι άνθρωποι συχνά εκδηλώνουν ασταθείς και πολλές φορές παράλογες αντιδράσεις και συμπεριφορές: μπορεί να αρνούνται την ύπαρξή της ασθένειας και να συμπεριφέρονται με τρόπο που δείχνει ότι έχουν ανοσία σε αυτή, να απολαμβάνουν θεωρίες συνωμοσίας όσον αφορά την προέλευσή της, να παρουσιάζουν εσφαλμένη συμπεριφορά προφύλαξης, να κατηγορούν τους πιθανούς φορείς της ασθένειας και να κάνουν διακρίσεις σε ολόκληρες ομάδες ανθρώπων, να αποφεύγουν χώρους και δραστηριότητες με χαμηλό κίνδυνο μόλυνσης, να δείχνουν υπερβολική ζήτηση για υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, να διαφεύγουν πανικοβλημένοι από την εστία της μόλυνσης, ή και να αρνούνται να συμμορφωθούν με τις προσπάθειες κοινωνικής απομόνωσης [24].

Καθώς η πανδημία εξελίσσεται ταχύτατα, το συναισθηματικό υπόβαθρο έχει ήδη καθιερωθεί και η πορεία του προσανατολίζεται προς όλο και περισσότερο φόβο και άγχος, το οποίο πρόκειται να αυξηθεί λόγω του αυξανόμενου αριθμού θανάτων στην κοινότητα και της αύξησης της ενημέρωσης των μέσων ενημέρωσης. Σε αυτή την κατάσταση, είναι πιθανόν να αναπτυχθεί αίσθηση αδυναμίας και παγίδευσης, και ο θυμός για την κατάσταση και για τις επίσημες αντιδράσεις των φορέων της πολιτείας να γιγαντωθεί. Ο πανικός τότε θα μπορούσε εύκολα να εμφανιστεί και να εκδηλωθεί με απρόβλεπτες συνέπειες. Ωστόσο, οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν ήδη αναγκάσει την εφαρμογή ακραίων μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης σε αυτό το στάδιο, τα οποία, εκτός από ένα απαραίτητο μέτρο ελέγχου των λοιμώξεων, βοηθούν και ψυχολογικά στη συγκράτηση της κατάστασης. Μια περίοδος καραντίνας έχει ήδη ξεκινήσει και οι άνθρωποι σταδιακά εμφανίζουν σημάδια συναισθηματικής κόπωσης.

Ο κύριος όμως λόγος για τον οποίο οι μολυσματικές ασθένειες φαίνεται να έχουν τόσο ισχυρή ψυχολογική επίδραση έγκειται στην ίδια τη φύση της ασθένειας. Οι μολυσματικές ασθένειες διαθέτουν ορισμένα μοναδικά χαρακτηριστικά. Είναι: i) αόρατες, ii) μεταδοτικές, ii) επικείμενες [25], και μερικές φορές iv) άγνωστης αιτίας, και v) θανατηφόρες. Με απλά λόγια, αυτό μεταφράζεται σε ένα πράγμα:

Πρέπει να αγωνιστώ για τη ζωή μου ενάντια σε έναν αόρατο εχθρό χωρίς να έχω όπλα για να προστατευθώ!

Και αυτή η μάχη ενάντια σε μια αόρατη απειλή έχει την τάση να προκαλεί πρωτόγονα άγχη στους περισσότερους ανθρώπους. Άγχη κάτω από τα οποία βρίσκεται ο πιο μεγάλος ίσως φόβος μας: ο φόβος του θανάτου και της εξόντωσής μας. Και όσο πιο κοντά μας υπάρχει η αληθινή απειλή και οι θανατηφόρες συνέπειές της, τόσο πιο κοντά θα συναντήσουμε αυτά τα συναισθήματα και άγχη.

ΚΑΡΑΝΤΙΝΑ ΚΑΙ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ

Το ξέσπασμα μιας πανδημίας θα αλλάξει τη ζωή με πάρα πολλούς τρόπους. Οι ακριβείς πληροφορίες και η έγκαιρη προετοιμασία είναι βασικά στοιχεία για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Η εθελοντική ή ακούσια καραντίνα είναι ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος για να μεγιστοποιηθούν οι πιθανότητες επιβίωσης των ανθρώπων, εφ' όσον έχει εξεταστεί προσεκτικά, εφαρμοστεί γρήγορα και ισχύσει για το συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα. Η αποτελεσματικότητά της όμως εξαρτάται από τη διασφάλιση ότι η εμπειρία είναι αρκετά ανεκτή από τους ανθρώπους. Αυτό σημαίνει: σαφή επικοινωνία και ακριβή ενημέρωση από το κράτος, διασφάλιση της διαθεσιμότητας βασικών προμηθειών στους ανθρώπους που βρίσκονται σε καραντίνα, παροχή βοήθειας στους οικονομικά πληγέντες, παροχή ουσιαστικών δραστηριοτήτων και ενίσχυση της αίσθησης του αλτρουισμού σε αυτό που βιώνουν οι άνθρωποι.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 

[1]     Littman RJ, The plague of Athens: epidemiology and paleopathology. Mt Sinai J.Med. 2009; 76(5): 456-67.

 

[2]     Principles of Epidemiology, Third Edition (PDF). Atlanta, Georgia: Centers for Disease Control and Prevention. 2012.

 

[3]     Ziegler, P. (2008) The Black Death. 2nd Ed. Faber and Faber

 

[4]     P. Spreeuwenberg; et al. (1 December 2018). "Reassessing the Global Mortality Burden of the 1918 Influenza Pandemic". American Journal of Epidemiology. 187 (12): 2561–2567.

 

[5] UNAIDS. AIDS epidemic update: December 2006. Geneva: UNAIDS, 2006.                     http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/EpiUpdate/EpiUpdArchive/2006/Default.asp (accessed Sept 15, 2008)

 

[6]    Morens DM, Folkers GK, Fauci AS. The challenge of emerging and re-emerging infectious diseases. Nature 2004; 430: 242–49.

 

[7]     Cliff, A., Haggett, P. Time, travel and Infection. British Medical Bulletin 2004; 69

 

[8]     Sehdev, Paul S. "The Origin of Quarantine". Clinical Infectious Diseases 2002; 35 (9): 1071–1072

 

[9]     American Medical Association Code of Medical Ethics Opinion 8.4

          https://www.ama-assn.org/delivering-care/ethics/ethical-use-quarantine-isolation

 

[10]   Upshur, R., The Ethics of Quarantine. Virtual Mentor. 2003; Vol.5, No.11

 

[11]   Ioannides, J., A fiasco in the making? As the coronavirus pandemic takes hold, we are making decisions without reliable data. March17, 2020. Available at: https://www.statnews.com/2020/03/17/a-fiasco-in-the-making-as-the-coronavirus-pandemic-takes-hold-we-are-making-decisions-without-reliable-data/

 

[12]   Ahmad, A., Krumkamp, R., Reintjes, R. Controlling SARS: a review on China’s response compared with other SARS-affected countries. Trop Med Int Health, 2009; 14 Suppl 1:36-45

 

[13]  CDC. Efficiency of Quarantine During an Epidemic of Severe Acute Respiratory syndrome--Beijing, China, 2003. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2003; 52 (43), 1037-40.

 

[14]   Voboda, T, Henry B., Shulman, L., Kennedy, E, Rea, E., Ng, W., Wallington, T., Yaffe, B., Gournis, E., Vincencio, E., Basrur, S., Glazier, RH., Public health measures to control the spread of the severe acute respiratory syndrome during the outbreak in Toronto. N Engl J Med. 2004; 350(23):2352-61

 

[15]  Eichelberger L. SARS and New York’s Chinatown: the politics of risk and blame during an epidemic of fear. Soc Sci Med 2007; 65: 1284–1295.

 

[16]   Garrett L. The coming plague: newly emerging diseases in a world out of balance. New York, NY: Penguin, 1995, p 536.

 

[17]  Person, B., Sy, F., Holton, K., Govert, B., Liang, A., NCID/SARS COT. Fear and Stigma: The Epidemic within the SARS Outbreak. Emerging Infectious Diseases 2004; Vol.10, No2.

 

[18]  DiGiovanni, C., Conley, J., Chiu, D., Zaborski, J., Factors Influencing Compliance with Quarantine in Toronto During the 2003 SARS Outbreak. Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science 2004; Vol.2 No.4,.

 

[19]   https://www.globaltimes.cn/content/1181829.shtml

 

[20]  Reynolds, DL., Garay, JR., Deamond, SL. Moran, MK, Gold, W., Styra, R. Understanding, compliance and psychological impact of the SARS quarantine experience. Epidemiol. Infect. 2008; 136, 997–1007.

 

[21]  Brooks, SK., Webster, RK., Smith, LE., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., Rubin, GJ., The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. Lancet 2020; 395: 912–20

 

[22]  WHO. The world health report 2007—a safer future: global public health in the 21st Century. Geneva: World Health Organization, 2007. http://www.who.int/whr/2007/en/index.html

 

[23]   Tomes N. The making of a germ panic, then and now. Am J Public Health 2000; 90: 191–198.

 

[24]  Blendon,RJ., Benson, JM., DesRoches,CM., Raleigh,E., Taylor-Clark, K. The Public’s Response to Severe Acute Respiratory Syndrome in Toronto and the United States. Clinical Infectious Diseases 2004; 38:925–31.

 

[25]   Pappas, G., Kiriaze, IJ., Giannakis, P., Falagas, ME. Psychosocial Consequences of infectious diseases. Clin Microbiol Infect  2009; 15: 743–747

© 2018 by Παύλος Γιαννάκης.  All Rights Reserved